Astroturfing, desprestixio reputacional e destrución do patrimonio industrial: o caso das Pontes como exemplo empírico
Resumo
O presente artigo analiza o fenómeno do astroturfing e das campañas de manipulación da opinión pública aplicadas a un ámbito practicamente ausente na literatura científica: a defensa e destrución do patrimonio industrial. A partir do caso das Pontes (A Coruña), interprétanse empiricamente estratexias de simulación de oposición social, desgaste reputacional e contaminación do debate público orientadas a socavar a resistencia social organizada, contribuíndo así a facilitar procesos de desmantelamento patrimonial. O traballo dialoga coa literatura existente sobre desinformación, astroturfing e guerra reputacional (Gilewicz & Allard-Huver, 2013; Kovic et al., 2018; García-Estévez et al., 2025), identificando un baleiro específico no estudo destas prácticas en conflitos patrimoniais e culturais, particularmente no ámbito do patrimonio industrial.
1. Introdución
O astroturfing defínese como unha estratexia de comunicación manipulativa que simula apoio ou rexeitamento popular espontáneo cando, en realidade, responde a unha campaña artificial, coordinada e con intereses ocultos (Gilewicz & Allard-Huver, 2013; Keller et al., 2019). A literatura científica coincide en sinalar que se trata dunha forma de desinformación estrutural, ao falsear a percepción de consenso social e erosionar a deliberación democrática (Zerback & Töpfl, 2022; García-Estévez et al., 2025).
A investigación académica sobre estas prácticas centrouse maioritariamente en contextos políticos, electorais e corporativos, especialmente no ámbito das redes sociais dixitais (Kovic et al., 2018; Keller et al., 2019). Porén, resulta chamativo que non existan estudos específicos que analicen o uso destas estratexias en conflitos relacionados coa conservación ou destrución do patrimonio, e menos aínda no caso do patrimonio industrial (García-Estévez et al., 2025).
Este baleiro resulta especialmente relevante se se considera que o patrimonio industrial adoita situarse en contextos de forte asimetría de poder, onde os movementos sociais dependen da súa lexitimidade social e da credibilidade pública para contrarrestar procesos administrativos e económicos de desmantelamento (Aguilar, 2023).
2. Astroturfing e manipulación da opinión pública: marco teórico
A literatura identifica como elementos recorrentes do astroturfing a simulación de apoio popular, o carácter artificial e orquestrado das accións, o ocultamento das identidades e intereses reais e o obxectivo explícito de influír na opinión pública (Gilewicz & Allard-Huver, 2013; Kraemer et al., 2013; Keller et al., 2019).
Un aspecto clave destacado polos estudos recentes é que o contido difundido non ten por que ser falso desde un punto de vista factual. A natureza desinformativa reside fundamentalmente na falsificación do contexto social: o que é inducido preséntase como espontáneo, o que é coordinado como plural e o que responde a unha estratexia como debate público (Chan, 2022; García-Estévez et al., 2025).
A evolución destas prácticas levou a formas máis sofisticadas de desgaste reputacional, nas que o obxectivo xa non é só influír nunha opinión concreta, senón erosionar a credibilidade global de persoas ou colectivos visibles, estendendo o conflito a ámbitos alleos ao debate orixinal (Walker & Le, 2022; García-Estévez et al., 2025).
3. O patrimonio industrial como obxectivo invisibilizado
A revisión da literatura científica amosa que o patrimonio cultural, e en particular o patrimonio industrial, permanece practicamente ausente como obxecto de análise nos estudos sobre astroturfing e manipulación da opinión pública (García-Estévez et al., 2025). Esta ausencia contrasta coa intensidade dos conflitos asociados á súa conservación, nos que conflúen intereses económicos, políticos e simbólicos (Aguilar, 2023).
O patrimonio industrial adoita carecer de defensores institucionais sólidos e depende en gran medida da mobilización e do recoñecemento social. Neste contexto, as campañas de simulación de oposición social e desgaste reputacional resultan especialmente eficaces para xerar unha percepción artificial de consenso arredor da destrución ou do desmantelamento (Walker & Le, 2022).
4. O caso das Pontes: un exemplo empírico
No proceso de defensa do patrimonio industrial das Pontes obsérvase un patrón de actuación coherente co descrito pola literatura sobre manipulación da opinión pública e astroturfing dixital (Kovic et al., 2018; Zerback & Töpfl, 2022). Este patrón caracterízase polo desprazamento progresivo do foco desde a discusión técnica cara ao cuestionamento da lexitimidade social e persoal dos actores visibles do movemento social, co obxectivo de socavar a súa capacidade de resistencia e de desactivar e fracturar a mobilización colectiva.
De forma recorrente, perfís dixitais de creación recente, sen traxectoria pública verificable, interveñen nos foros de medios dixitais comentando artigos asinados por persoas que exercen liderado na defensa do patrimonio. Posteriormente, estes mesmos perfís estenden a súa actividade a espazos alleos ao conflito patrimonial estrito, como comentarios sobre actividades culturais ou asociativas sen relación directa co debate industrial, unha dinámica amplamente descrita na literatura sobre astroturfing político e reputacional (Keller et al., 2019; Walker & Le, 2022).
Este comportamento responde ao que pode definirse como contaminación reputacional: unha estratexia orientada non á refutación argumental, senón á erosión da credibilidade global mediante a repetición, a dispersión temática e a aparente diversidade de voces (Walker & Le, 2022; García-Estévez et al., 2025).
5. Foros xornalísticos dixitais, impunidade e responsabilidade ética
Numerosos estudos sinalan os foros e seccións de comentarios dos medios dixitais como espazos privilexiados para a difusión de campañas de astroturfing, debido á súa visibilidade, á lexitimidade simbólica que outorga o propio medio e á escasa moderación efectiva (León Felipe, 2019; García-Estévez et al., 2025).
A ausencia de filtros específicos para detectar comportamento inauténtico coordinado xera unha percepción de impunidade que favorece a reiteración destas prácticas (Zerback & Töpfl, 2022). Neste contexto, resulta pertinente cuestionar se os códigos deontolóxicos do xornalismo deberían incorporar criterios explícitos para a xestión ética dos espazos de participación dixital, co fin de preservar a calidade do debate público (León Felipe, 2019).
6. Un baleiro na investigación científica
A análise da literatura confirma a inexistencia de estudos que aborden especificamente o uso do astroturfing e do desgaste reputacional como ferramentas para facilitar a destrución do patrimonio, e particularmente do patrimonio industrial (García-Estévez et al., 2025). O caso das Pontes constitúe así un exemplo empírico que evidencia a necesidade de ampliar o foco das investigacións sobre desinformación e manipulación da opinión pública.
Este baleiro non é só académico, senón tamén político e cultural, pois a ausencia de análise crítica contribúe á normalización destas prácticas e á súa eficacia en ámbitos onde a resposta institucional e mediática adoita ser limitada (Aguilar, 2023).
7. Conclusións
O caso das Pontes mostra como técnicas propias da manipulación da opinión pública poden ser empregadas para erosionar a lexitimidade social dos movementos de defensa do patrimonio industrial, facilitando procesos de desmantelamento irreversible, tal e como describe a literatura sobre astroturfing e campañas reputacionais coordinadas (Kovic et al., 2018; Walker & Le, 2022).
O astroturfing, combinado con estratexias de desprestixio reputacional e co aproveitamento dos foros xornalísticos dixitais, constitúe unha ameaza directa á deliberación democrática e á protección dos bens comúns (Zerback & Töpfl, 2022; García-Estévez et al., 2025).
Abordar estas dinámicas resulta imprescindible para avanzar no coñecemento académico e para dotar á sociedade, aos medios e ás institucións de ferramentas críticas fronte a prácticas que, baixo a aparencia de espontaneidade, contribúen á perda irreversible do patrimonio colectivo.
Nota final
Este artigo baséase en observación directa de comportamentos públicos en espazos dixitais accesibles. Non se utilizaron métodos intrusivos nin se accedeu a información privada. Todas as afirmacións son verificables a partir de fontes abertas.
Referencias bibliográficas
Aguilar, B. (2023). Sociedad civil, participación y conflictividad ambiental. Instituto de Estudios Nacionales.
Chan, J. (2022). Astroturfing and strategic political communication. Journal of Political Communication.
García-Estévez, N., Ballesteros-Aguayo, L., & Colussi, J. (2025). Desinformación y manipulación de la opinión pública: una revisión sistemática sobre astroturfing (2004–2024). Revista de Comunicación, 24(2).
Gilewicz, M., & Allard-Huver, F. (2013). Fake grassroots movements in the digital age. Communication & Society.
Keller, T. R., Schoch, D., Stier, S., & Yang, J. (2019). Political astroturfing on social media. Political Communication.
Kovic, M., Rauchfleisch, A., Sele, M., & Caspar, C. (2018). Digital astroturfing in politics. Political Communication, 35(1), 69–91.
León Felipe, G. (2019). El astroturfing: la manipulación en las redes sociales, ¿castigada por el Código Penal? LegalToday.
Walker, E., & Le, L. (2022). Grassroots for hire: Public affairs consultants and artificial movements. American Sociological Review.
Zerback, T., & Töpfl, F. (2022). The disinformation effects of astroturfing. Political Psychology.
No hay comentarios:
Publicar un comentario